Các chuyên gia nước ngoài: Cần nguyên nhân minh bạch cho việc cá chết hàng loạt

Gia Minh, PGĐ Ban Việt Ngữ RFA

2016-07-05

Chen Yuan Cheng, chủ tịch nhà máy Formosa Hà Tĩnh gửi lời xin lỗi trong video clip được phát trong cuộc họp báo công bố lý do của các cá chết hàng loạt ở miền trung Việt Nam, tại Hà Nội vào ngày 30 Tháng Sáu năm 2016.

00:00/00:00

Công bố nguyên nhân cá và hải sinh vật chết hàng loạt tại khu vực ven biển 4 tỉnh miền trung do chính phủ Việt Nam đưa ra vào chiều ngày 30 tháng 6 vừa rồi chưa giải đáp thỏa đáng những thắc mắc của giới chuyên môn, cụ thể là một số chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài.

Minh bạch kết quả phân tích

Chính quyền Việt Nam cần phải công khai tất cả những kết quả phân tích từ những mẫu nước biển và cá/hải sinh vật biển chết thu thập được trong thời gian qua. Đây là yêu cầu mà giới chuyên môn quan tâm đến thảm họa môi trường tại ven biển 4 tỉnh miền Trung khởi phát từ Vũng Áng, Hà Tĩnh vào đầu tháng tư vừa qua nêu ra.

Kỹ sư Nguyễn Minh Quang ở bang California, Hoa Kỳ vào ngày 2 tháng 7 có bài viết đăng trên mạng AnhBaSam, tựa đề ‘Tính khoa học và mức độ chính xác của nguyên nhân cá chết ở miền Trung do chính phủ Việt Nam công bố’.

Theo vị kỹ sư này thì ‘Những gì được công bố trong cuộc họp báo dường như không khác gì mấy so với Thông cáo báo chí về nguyên nhân sự cố môi trường gây hải sản chết bất thường tại 4 tỉnh ven biển miền Trung của Văn phòng Chính phủ được đưa ra cùng ngày’; tức ngày 30 tháng 6 vừa qua.

“Tóm tắt lại là cái báo cáo về nguyên nhân

nhiễm độc do phenol, cyanur, hydroxit sắt là dỏm.”

- Tiến sĩ Mai Thanh Truyết

Kỹ sư Nguyễn Minh Quang viết tiếp “Mặc dù nguyên nhân của việc cá chết được xác định bởi các cơ quan chuyên môn của Việt Nam với sự đóng góp của “… 100 chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành từ 30 cơ quan trong và ngoài nước” và “ …có sự phản biện độc lập của các chuyên gia quốc tế;” không có một phúc trình khoa học, kết quả nghiên cứu/phân tích khoa học, dữ liệu khoa học, hay tài liệu nghiên cứu để dùng làm cơ sở. Chính điều này đã nảy sinh ra những nghi vấn về tính khoa học và mức độ chính xác của nguyên nhân cá chết do chính phủ Việt Nam công bố.”

Vào tối ngày 3 tháng 7 giờ Việt Nam, kỹ sư Nguyễn Minh Quang phát biểu về điều này như sau:

“Nguyên nhân mà chính phủ Việt Nam công bố là đưa ra những dữ kiện khoa học rất mơ hồ, không có những bằng chứng khoa học để biện minh cho lập luận mà họ đưa ra. Thành thử tôi nghĩ chánh phủ Việt Nam cần phải công bố những tài liệu, hoặc những hồ sơ, những dữ kiện khoa học dùng làm cơ sở cho những kết luận của họ.”

Chuyên gia môi trường Nguyễn Đức Hiệp từ Australia cũng yêu cầu về vấn đề công khai kết quả phân tích nguyên nhân cá chết hàng loạt mà chính phủ Hà Nội công bố:

“Báo cáo của họ cho biết phenol, cyanur và iron hydroxide. Ba chất này thực ra tác động mạnh đến môi trường nhưng không tồn tại lâu dài như những chất kim loại nặng – thủy ngân, chì, arsenic, hay cadium… Kim loại nặng tồn tại trong môi trường rất lâu và ảnh hưởng đến hệ môi sinh rất lâu.

Báo cáo của chính phủ Việt Nam cho biết các chất phenol, cyanur và hudroxit sắt nhưng thực chất báo cáo chưa được công bố trên mạng hay công bố chính thức. Mình cần công bố khoa học hơn là công bố báo chí!”

Tiến sĩ Mai Thanh Truyết từ Hoa Kỳ có đánh giá về công bố mà chính phủ Việt Nam đưa ra đối với nguyên nhân cá chết hàng loạt tại 4 tỉnh miền Trung như sau:

“Tóm tắt lại là cái báo cáo về nguyên nhân nhiễm độc do phenol, cyanur, hydroxit sắt là dỏm.

Theo tình hình cá chết từng đợt từ đợt 4 tháng 6, rồi ngưng không chết, rồi đến 25 tháng 6 chết tại Thừa Thiên, rồi lan xuống tận Phan Thiết, đảo Phú Quý cá chết từ từ, từ từ; tôi nghĩ khi những kim loại nặng độc hại như thủy ngân, chì, và hydroxit sắt ở dạng độc thì chúng ở dưới đáy biển. Chúng theo dòng hải lưu trôi xuống phía nam. Vì dòng hải lưu trong tháng 6 mà tôi theo dõi rất kỹ chỉ xuôi nam chứ không ra Nghệ An đâu. Nói cá chết ở Nghệ An là cái gì khác nữa. Những chất độc đó mới làm cá chết như vậy.

Ba chất kể ra chỉ làm cá chết thì chết tại địa phương và một vài ngày là hết chuyện rồi!”

Phản biện

Tại cuộc họp báo vào chiều ngày 30 tháng 6 vừa qua, thay mặt cơ quan chuyên môn là bộ trưởng Bộ Tài Nguyên - Môi trường, ông Trần Hồng Hà, cho rằng các độc tố phenol, cyanur trong nước thải từ nhà máy Formosa Hà Tĩnh xả ra biển kết hợp với hydroxit sắt tạo thành một dạng phức hỗn hợp (mixel) khiến cá và sinh vật biển chết hàng loạt, nhất là ở tầng đáy.

Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính Phủ Mai Tiến Dũng tại cuộc họp báo công bố nguyên nhân gây ra tình trạng cá chết hàng loạt ở 4 tỉnh miền Trung Việt Nam cách nay 2 tháng, ảnh chụp chiều 30/6/2016 tại Hà Nội.

Kỹ sư Nguyễn Minh Quang nêu ra 4 câu hỏi đối với kết luận mà ông Trần Hồng Hà đưa ra như vừa nêu: Hydroxit sắt ở đâu ra? Công thức hóa học của mixel là gì? Phenol, cyanur và hydroxit sắt ở nồng độ nào mới kết hợp thành mixel? Tỉ trọng của mixel là bao nhiêu? Độc tố của mixel như thế nào?

Ông này đưa ra bảng kết quả phân tích mẫu nước thu thập được từ khu vực đầm Lập An, thị trấn Lăng Cô, tỉnh Thừa Thiên - Huế vào ngày 15 tháng tư khi xảy ra tình trạng cá chết hàng loạt tại đó. Theo bảng này thì lập luận của bộ trưởng Tài Nguyên - Môi trường Trần Hồng Hà và của chính phủ Việt Nam bị bác bỏ vì cả hai chất phenol và cyanur đều không được phát hiện trong tất cả các mẫu nước. Trái lại 5 trong 6 mẫu thu thập được có chứa ammonium cao hơn tiêu chuẩn nuôi trồng thủy sản và bảo tồn thủy sinh của Việt Nam.

Kỹ sư Nguyễn Minh Quang nói về điểm này:

“Chính phủ Việt Nam không công bố những kết quả phân tích mẫu nước cũng như mẫu cá nên mình không biết nồng độ của những chất đó trong nước và trong cá là bao nhiêu.

Đó là nghi vấn hàng đầu! Nhưng bằng chứng khoa học mà được công bố ra ngoài hoặc trên báo chí thì rõ ràng cá chết là do ammonia trong nước gây nên. Có những bằng chứng thế này: có mẫu nước mà họ thu thập được tại đầm Lăng Cô vào ngày 15/4/2016 chất ammonia trong nước cao hơn mức qui định của chính phủ Việt Nam. Ở nồng độ đó thì cá có thể chết.

Bằng chứng thứ hai là theo một bài báo dẫn ý kiến hỏi thăm người dân trong vùng thì người dân cho biết cá nổi lên trên mặt nước, hớp không khí, lờ đờ, ngắc ngoải. Đó là những dấu hiệu cho thấy cá bị nhiễm ammonia. Bằng chứng cho thấy cá ở miền trung chết là do ammonia chứ không phải do phenol, cyanur hay những thứ khác!”

Chuyên gia môi trường Nguyễn Đức Hiệp có ý kiến về ammonia/ammonium trong nước biển tác động đến hải sinh vật:

“Ammonia cũng giống phenol là không có gây tác động lâu dài. Ammonia là chất thường dùng để tẩy rửa trong nhà bếp, nhà tắm… Ammonia thường làm cho độ pH trong nước cao lên. Khi độ pH thay đổi sẽ làm cá chết liền; ví dụ thả cá nước ngọt vào nước biển có độ pH khác (nước ngọt) thì cá nước ngọt chết liền. Nhưng tác động của ammonia cũng là tức thời; còn cái theo tôi nghĩ nguy hiểm nhất là chì, thủy ngân, cadmium. Những chất kim loại nặng này gây tác hại lâu dài cho từ vi tảo đến cá…và nằm trong hệ sinh thái (ecosystem) rất lâu.”

Tiến sĩ Mai Thanh Truyết đề cập đến mức độ và phạm vi tác động của các độc chất phenol, cyanur:

“Nếu thực sự là ba chất đó (phenol, cyanur, hydroxit sắt) thì trong một vài ngày chúng tan hết. Tôi lục tài liệu của cơ quan y tế thế giới - WHO, thì nước thải từ bờ biển dù có độc hại cách mấy thì đến giới hạn (limit) 44 cây số tính từ trong bờ ra. Dĩ nhiên họ làm thống kê rồi; dù độc hại cách mấy, thì ngoài cây số 44 độ loãng của đại dương sẽ không còn làm con vật nào chết được và cũng không thể xuống đáy biển.”

Cảnh báo & đề xuất

Ngoài yêu cầu phải công bố một cách rộng rãi tất cả những tài liệu, hồ sơ, nghiên cứu, phản biện liên quan đến việc khẳng định nguyên nhân cá chết hàng loạt tại ven biển 4 tỉnh miền Trung; kể cả kết quả phân tích mẫu cá chết và nước dùng cho việc truy tìm nguyên nhân; kỹ sư Nguyễn Minh Quang còn yêu cầu công bố rộng rãi bản thảo giấy phép xả thải mới của Formosa để ghi nhận ý kiến của người dân và chuyên viên khoa học rồi điểu chính thích đáng, nếu cần, trước khi chính thức cấp phép cho Formosa.

“Nguy hiểm nhất là chì, thủy ngân, cadmium.

Những chất kim loại nặng này gây tác hại lâu

dài cho từ vi tảo đến cá…và nằm trong hệ sinh

thái (ecosystem) rất lâu.”

- Chuyên gia môi trường Nguyễn Đức Hiệp

Kỹ sư Nguyễn Minh Quang phát biểu:

“Điều quan trọng cần phải làm bây giờ là phải duyệt xét lại giấy phép xả thải của Formosa. Những gì thiếu sót trong đó cần phải ghi thêm vào; đặc biệt là những chất hại - nhất là phenol, nhì là cyanur, thứ ba là ammonia.

Sau đó phải có những biện pháp làm thế nào để khi nước thải xả ra môi trường phải đạt đầy đủ các tiêu chuẩn ghi trong giấy phép. Nước thải không được xả ra bừa bãi như trước nữa.”

Chuyên gia môi trường Nguyễn Đức Hiệp có ý kiến liên quan:

“Khúc mắc về Formosa mà chưa giải quyết được là đã vi phạm những gì, ai chịu trách nhiệm. Đó là những vấn đề hoàn toàn khác nữa.

Theo tôi đây là một bài học cần phải rút ra: về sau còn có dự án đầu tư lớn nào thì cần phải tham khảo cộng đồng bị ảnh hưởng trực tiếp. Ví dụ phải tham vấn người dân chung quanh Formosa. Như vậy mới có được sự đồng thuận giữa chính quyền và người dân.

Đó là một quá trình mà nhiều nước trên thế giới như Mỹ hay Úc… đều làm: họ tham vấn cộng đồng trước khi có đánh giá tác động môi trường được công bố.”

Vấn đề tham vấn cộng đồng trong các dự án công nghiệp gây hại đến môi trường tại Việt Nam lâu nay được giới chuyên gia cho chỉ được làm một cách chiếu lệ. Đơn cử như dự án nhà máy giấy Lee & Man tại Hậu Giang đang được dư luận chú ý, tin từ báo chí trong nước nói chỉ có 20 dân cư tại địa phương được hỏi ý kiến về dự án sản xuất giấy được nói là top 5 trên thế giới như thế.

Quốc tế quan ngại

Lời kêu gọi tiếp tục tranh đấu bảo vệ môi trường, đòi hỏi sự minh bạch và tẩy chay bầu cử

Lời kêu gọi tiếp tục tranh đấu bảo vệ môi trường, đòi hỏi sự minh bạch và tẩy chay bầu cử

Dân Làm Báo - Thảm họa cá chết vì môi trường bị nhiễm độc không phải là thảm họa đầu tiên; bởi vì đại đa số nhân dân Việt Nam trong nhiều năm qua đã cúi đầu chịu đựng trong sợ hãi và thờ ơ trước những vấn nạn của đất nước.

Đây cũng sẽ không là thảm họa sau cùng nếu chúng ta dừng bước, đầu hàng trước những khủng bố, đàn áp, bắt giam trái phép của cường quyền. Dừng bước tức là chấp nhận viễn ảnh những thảm họa khác trong tương lai sẽ tiếp tục xảy ra.

Do đó chúng ta phải tiếp tục.

Tiếp tục tranh đấu không những chỉ với mục tiêu bảo vệ môi trường mà còn tranh đấu để lấy lại quyền công dân được lên tiếng nói, quyền bày tỏ nguyện vọng đối với mọi vấn đề ảnh hưởng đến đời sống của người dân, vận mệnh của dân tộc và tương lai của thế hệ mai sau.

Tiếp tục tranh đấu để một ngày không xa người dân Việt chấm dứt tình trạng vô trách nhiệm của một nhóm người giành lấy quyền lãnh đạo độc tôn, luôn quanh co hoặc im lặng trước những thảm họa xảy ra trên đất nước. Việc thiếu minh bạch, thông đồng, bao che từ trung ương đến địa phương chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng biển bị nhiễm độc, cá chết hàng loạt. Thiếu minh bạch chính là mảnh đất màu mỡ cho nhưng tai họa tiếp tục nảy nở trong tương lai.

Tình trạng vô trách nhiệm của chính phủ, các đại biểu quốc hội là hệ luỵ của những cuộc bầu cử hoàn toàn do đảng cộng sản sắp xếp, quyết định. Những quan chức nắm được vị trí điều hành quốc gia không đến từ sự tín nhiệm của người dân, do đó họ không cần đáp ứng nguyện vọng của quần chúng cử tri để được tái tín nhiệm. Họ chỉ cần phục vụ cho đảng để được tái phối trí vào những địa vị chức quyền cao hơn.

Do đó, chúng ta không những đấu tranh bảo vệ môi trường, đòi hỏi minh bạch, mà còn phải tẩy chay những cuộc bầu cử đã sản sinh ra tập đoàn điều hành quốc gia vô trách nhiệm.

Chúng ta phải tiếp tục tranh đấu bảo vệ môi trường, đòi hỏi sự minh bạch và tẩy chay bầu cử cho dù phải đối diện với muôn ngàn hiểm nguy đe dọa. Không có cuộc tranh đấu bình an và thảnh thơi nào trong một chế độ độc tài toàn trị.

Trong tinh thần đó, Dân Làm Báo xin được xem lời kêu gọi này như là một trong nhiều lời kêu gọi khác của những công dân Việt Nam, góp phần vào việc thúc đẩy mọi người cùng đồng hành tranh đấu với những phương hướng như sau:

- Bất cứ lúc nào, nơi nào, trong mọi hoàn cảnh và phương thức sáng tạo khác nhau, hãy cùng nhau duy trì ngọn lửa đấu tranh, tiếp tục chuyển tải thông điệp bảo vệ môi trường qua hình tượng cá, các khẩu hiệu như Cá cần nước sạch, NƯỚC cần minh bạch.

- Đấu tranh bằng phương cách trăm hoa đua nở, phi tập trung, phân tán, nhanh gọn, không theo một kế hoạch duy nhất nào và không cần dưới một tổ chức, lãnh đạo nào.

- Khai dụng mọi sinh hoạt bình thường trong đời sống để qua đó thể hiện những đòi hỏi, hòa nhập vào những nơi đông người để bày tỏ mục tiêu và lập trường. Đồng thời, nắm bắt những cơ hội cho phép chúng ta đấu tranh hiệu quả hơn, được thế giới quan sát và biết rõ hơn, điển hình là chuyến viếng thăm của tổng thống Hoa Kỳ Barrack Obama vào ngày 23.05.2016

- Hãy cùng nhau thực hành cuộc đấu tranh bằng phương thức bất tuân dân sự đối với cuộc bầu cử do đảng CSVN tổ chức và thao túng. Hãy tìm mọi cách để không đến phòng phiếu vì đảng chẳng bao giờ quan tâm đến việc chúng ta bầu cho ai, hay gạch hết tên những ứng cử viên vì chẳng ai biết chúng ta làm chuyện đó. Kết quả đã được đảng CSVN định trước. Đảng chỉ cần hình ảnh người người xếp hàng đi bỏ phiếu để chứng minh nước CHXHCNVN "dân chủ đến thế là cùng". Hãy đi du ngoạn, về quê thăm viếng người thân, hay ý nghĩa hơn là vào ngày bầu cử, chúng ta có mặt tại những vùng bị nhiễm độc để thu thập tin tức, thăm hỏi ngư dân; hay đi Hà Nội, Sài Gòn trước một ngày để chuẩn bị chào đón Tổng thống Obama với một bó hoa, hình cá trên mặt và thông điệp về quyền con người, trong đó có quyền bày tỏ chính kiến về thảm họa môi trường và trách nhiệm của giới cầm quyền.

Thảm họa môi trường phản chiếu tình trạng một chính phủ không minh bạch. Thảm họa một chính phủ không minh bạch cho thấy cội nguồn của thảm hoạ "đảng cử dân bầu". Tất cả làm nên thảm họa cả NƯỚC bị nhiễm độc từ tinh thần đến thể chất bởi đủ mọi thứ trong hơn nửa thế kỷ qua.

Không còn chỉ là chuyện cá chết vì nhiễm độc nữa! Ở trên bờ mảnh đất cong quằn chữ S, hàng trăm triệu con người, thế hệ này tiếp sang thế hệ khác đã và đang ngộ độc từ nội tạng đến tâm hồn bởi chất thải mang tên cộng sản Việt Nam. Đại đa số người dân có khác gì những con cá đáng thương kia, ngày hôm nay tung tăng vô tư bơi lội theo tấm bảng chỉ đường của đảng, ngày mai đây phơi bụng chết giữa trời!?

Cá chết, người cũng đang héo mòn, đất nước cũng đang ngắc ngoải. Chúng ta không còn con đường nào khác hơn là từ những đòn thù chế độ, tiếp tục ngồi dậy, đứng lên và tiến bước tiếp tục tranh đấu bảo vệ môi trường, đòi hỏi sự minh bạch và tẩy chay bầu cử.